Zieke ziel of zieke maatschappij?

Deze week kwam de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving met een zorgwekkend bericht. Het gaat niet goed met de mentale gezondheid van Nederlanders. We worden al een aantal jaren bestookt met berichten over de toename van psychische nood in ons land. Na het lezen van dergelijke berichten moet ik, als oud student psychologie, vaak denken aan een stroming uit de psychologie waar ik hooguit 15 minuten college over heb gehad. Het waren de jaren ’90 van de vorige eeuw aan de universiteit van Groningen, dus de wereld van mij en mijn medestudenten werd  helaas beperkt tot de door alle docenten heilig geachte gedragstherapie.  Alles wat niet statistiek of cognitieve gedragstherapie betrof kon rekenen op mijn belangstelling, zo ook de 15 minuten college over de antipsychiatrie. In het kort gezegd betoogde deze stroming dat niet de mens afwijkend of gek is, maar dat zogenaamd afwijkend gedrag een natuurlijke respons is op een abnormale maatschappij. Deze verschuiving van focus van abnormaal mens naar abnormale maatschappij opent deuren om anders tegen psychische problemen aan te kijken. Natuurlijk is een zekere kritiek op de antipsychiatrie op zijn plaats en moeten we niet de deuren van alle klinieken terstond sluiten of psychiaters en psychologen  bestempelen als schuldigen die  medeverantwoordelijk zijn voor het stigmatiseren van hun medemens. Toch kan de antipsychiatrie ons helpen om de psychische problemen van de mens te duiden door juist de maatschappij en hoe we die hebben ingericht  centraal te stellen in de analyse.

In Europa wordt oorlog een steeds reëlere dreiging en elke dag kunnen we via de media de gevolgen van klimaatverandering of de gruwelijkheden die de ene mens de ander aandoet meebeleven. Dit is bepaald geen weldaad voor de ziel. Elk weldenkend  mens beseft dat het invoeren van de nieuwe term “klimaatdepressie” alsof het een nieuwe individuele psychische stoornis betreft, lariekoek is. Ook als we de grote wereldproblematiek buiten beschouwing laten is er voldoende in onze samenleving aan de hand om somber of angstig van te worden. Kennelijk slagen we er als samenleving niet in om aan de meest primaire behoeften van het mens-zijn te voldoen. De meerderheid van ons voelt zich, zoals we in de berichten kunnen lezen,  regelmatig alleen, een groep voelt zich zelfs heel eenzaam. Zorgen over het vinden van een (betaalbaar) huis, zijn zorgen die raken aan de fundamentele behoefte van de mens aan een veilig en warm onderdak. En zolang we denken over werk in het paradigma van de fabriekseigenaar tijdens de Industriële Revolutie, zal de hedendaagse werkende mens zich opgejaagd en gestrest blijven voelen. En zolang beleidsmakers maar een appèl blijven doen op ons als waren wij van nature zelfredzame individuen, kunnen wij ons niet beschermd en geborgen weten binnen de gemeenschap die we samenleving noemen. De maatschappij die voorbij gaat aan de ware aard van de mens en die niet voorziet in onze diepste behoeften, zal psychisch ongeluk creëren. Dan zullen we in de toekomst steeds weer berichten zien over psychische nood in ons land.